Colofon

  •  in voorbereiding
  •  Opgraving

Een archeologische opgraving aan de Astridlaan te Tongeren (Colruyt-site)

Periode
juli 2016 - oktober 2017
Opdrachtgever
Architectenbureau Colruyt (Colruytgroup)
Projectverantwoordelijke
Petra Driesen en Natasja De Winter
Terreinverantwoordelijke
Patrick Reygel
Uitvoerend team
Joris Steegmans, Maxim Hoebreckx, Daan Celis, Willem Vanaenrode, Lawrence Dingens, Sebastiaan Augustin
Medewerkers
Benjamino Emons
Begeleiding
Dirk Pauwels

Opgraving

Van juli tot november 2016 voerde het archeologisch projectbureau ARON bvba uit Tongeren de eerste fase van een opgraving uit aan de Astridlaan in Tongeren, naar aanleiding van de uitbreiding van de Colruyt-supermarkt. Deze werkput bevond zich ten zuiden van de bestaande winkel en parking. Van eind augustus tot oktober 2017 volgde de tweede fase van de opgraving, waarbij het gebied ter hoogte van de bestaande parking werd onderzocht. Momenteel worden alle vondsten bestudeerd en wordt er een uitgebreid rapport van de opgraving geschreven.

Van het terrein was reeds langer geweten dat het archeologisch waardevol was, aangezien er bij de bouw van de Colruyt in 2006 al archeologisch onderzoek werd uitgevoerd en daarbij al Romeinse en middeleeuwse restanten werden aangetroffen. Het onderzoeksgebied bevindt zich bovendien net binnen de stadsmuur, die in de 2de eeuw n. Chr. rond het toenmalige Tongeren werd gebouwd. In de 4de eeuw n. Chr. werd een nieuwe, kleinere stadsmuur gebouwd en werd de oppervlakte van Romeins Tongeren drastisch verkleind, waardoor het huidige terrein buiten de stad kwam te liggen.

De aangetroffen sporen kunnen in twee grote groepen opgedeeld worden: de laatmiddeleeuwse sporen en de Romeinse sporen.

 

De laatmiddeleeuwse sporen

In het zuidelijke deel van het onderzoeksgebied werden bij de opgraving in 2016 tientallen grote rechthoekige kuilen gevonden met een gelijkaardige donkere vulling vermengd met stukken baksteen, houtskool, steen en scherven aardewerk (fig. 1). De vondsten dateren de kuilen in de late middeleeuwen. De vorm van de kuilen, en het feit dat ze allemaal tot vlak in de gele kalkrijke leembodem waren uitgegraven, laten ons toe deze kuilen te interpreteren als leemwinningskuilen. Men gebruikte de zuivere leem uit de kuilen als bouwmateriaal voor onder andere de bouw van de vakwerk woningen in de stad, of voor hoeves in de buurt.

Bij de laatste fase van de opgraving werd een oostnoordoost-westzuidwest georiënteerde weg aangetroffen die recht naar deze kuilen leidde (fig. 2). Het vervolg van deze weg werd ook al vastgesteld bij de opgraving van 2006. Hij werd gedeeltelijk weggegraven bij de aanleg van de hellende inrit tot de ondergrondse parking van de bestaande Colruyt-winkel. De weg kwam uit de richting van de stad, op basis van zijn oriëntatie moet hij richting de Luikerpoort gelopen hebben. De leemwinningskuilen werden uitsluitend ten zuiden van deze weg aangetroffen.

 

Leemwinningskuilen

Fig. 1. Middeleeuwse leemwinningskuilen ten zuiden van de Colruyt-supermarkt. Foto ARON bvba/HcCreate.

 

Middeleeuwse weg

Fig. 2. Restant van een middeleeuwse weg. Foto ARON bvba.

 

De Romeinse sporen

Omdat de leemwinningskuilen zo talrijk en groot waren, moeten er al veel Romeinse sporen op de site zijn vergraven. Toch waren er nog een aanzienlijk aantal Romeinse sporen aanwezig. Zo werden bij de opgraving in 2016 onder meer twee pottenbakkersovens, beerputten, paalkuilen van een houtbouw, een waterput en een stenen kelder gevonden.

Bij de opgravingen in 2017 werden eveneens restanten van een huisplattegrond aangetroffen, een aantal losse paalkuilen die niet aan een structuur konden gekoppeld worden, een beerput, en een aantal afvalkuilen.

Deze sporen bevatten aanzienlijke hoeveelheden bouwmateriaal gaande van bouwafval (dakpan- en steenfragmenten), scherven van potten, dierenbeenderen (slachtafval en voedselresten) tot metalen voorwerpen (munten, spelden) en er werden zelfs fragmenten van een Romeins zwaard gevonden (fig. 3). Deze vondsten worden momenteel nog bestudeerd, om de sporen te kunnen dateren en interpreteren.

 

Gladius

Fig. 3. Fragmenten van een Romeins zwaard (gladius). Foto ARON bvba & Natalie Cleeren Archeologische Conservatie.

 

Pottenbakkersovens

Bij de opgraving op de Colruytsite werden zoals gezegd twee Romeinse pottenbakkersovens aangetroffen, in het zuidwestelijk gedeelte van het onderzoeksgebied. Deze ovens zijn zeldzaam voor Tongeren. Het was eerder wel al geweten dat de Romeinen in Tongeren een eigen lokale aardewerkproductie hadden, op basis van specifieke baksels en vormen die overvloedig in de stad voorkomen, maar de eerste Romeinse pottenbakkersovens in Tongeren werden pas een paar jaar geleden ontdekt.

De kleinste oven had een ovale vorm van ca. 1,5 op 2 meter (fig. 4); de grote oven was cirkelvormig met een doorsnede van wel 2 meter (fig. 5). Beide ovens waren opgebouwd uit leem, klei en gebakken leemblokken. De koepels van de ovens, die boven de grond uitstaken, werden in de Romeinse periode reeds afgebroken maar de stookruimtes eronder waren nog erg goed bewaard: bij de grote oven tot zelfs 1 meter hoogte.

 Kleine oven

Fig. 4. Doorsnede van de kleine pottenbakkersoven met enkele volledige borden, een kruik met ingesnoerde tuit en een deksel. Foto ARON bvba.

Fig. 5. De grote pottenbakkersoven met vooraan de ingang van de stookruimte. Foto ARON bvba.

 

Binnenin de ovens en de stookkuilen werden zeer veel scherven gevonden maar ook enkele volledige bekers, borden en kommen. Ook dit materiaal wordt momenteel verder bestudeerd om het productieproces van de pottenbakkerij beter te begrijpen en de ovens te kunnen dateren. Op basis van de vondsten zijn de ovens aan het einde van de tweede eeuw of in de derde eeuw n. Chr. te dateren.

Van deze ovens werden stalen genomen door het Koninklijk Meteorologisch Instituut van België (KMI) om ze te dateren met archeomagnetisme. Deze techniek is gebaseerd op het feit dat het magnetisch veld van de aarde niet steeds dezelfde oriëntatie behoudt, maar dat dit varieert in de tijd. Het noorden ligt dus niet altijd op exact dezelfde plaats. Dit archeomagnetische veld kan bovendien bewaard worden in archeologische voorwerpen en in mineralen. De klei die gebruikt werd voor de bouw van de ovens bevat magnetische ijzeroxiden. Indien deze klei fel verhit wordt, zoals bijvoorbeeld tijdens het stoken van de ovens, nemen deze de magnetische richting en intensiteit aan van het op dat moment heersende aardmagnetisch veld, dat als het ware in de ovenwand gebakken wordt. Men kan deze gegevens meten en vervolgens vergelijken met de actuele waarden.

 

Huisplattegronden

Bij de opgravingen in 2017 werden zes paalkuilen aangetroffen die aan éénzelfde houten gebouw kunnen toegeschreven worden (fig. 6). Langsheen de noordelijke buitenwand bevond zich een grote kuil. Ook ten oosten van de plattegrond bevinden zich meerdere kuilen die vermoedelijk uit de tijd van deze houtbouw dateren. Het gebouw is noordoost-zuidwest georiënteerd. Vier paalkuilen zijn middenstaanders, het gebouw moet er oorspronkelijk nog meer hebben geteld, maar het zuidwestelijke uiteinde van de houtbouw werd weggegraven bij de aanleg van de inrit tot de vroegere ondergrondse parking. De breedte van het gebouw bedraagt ca. 7 meter, de lengte minimaal 11 meter. Het gaat om een zogenaamd Alphen-Ekeren huis, een tweeschepig huistype met een rij centrale middenstaanders en minder diep ingegraven wandpalen. De studie van de vondsten moet toelaten het gebouw te dateren. Vermoedelijk is het vroeg-Romeins.

 

Fig. 6. Doorsnedes door drie middenstaanders van een Alphen-Ekeren huis. Foto ARON bvba.

 

Bij de opgravingen in 2016 werden in het zuidoostelijke gedeelte van het onderzoeksgebied ook meerdere paalkuilen aangetroffen. Omdat de plattegrond gedeeltelijk verstoord is, en deels nog buiten het onderzoeksgebied doorloopt, is het moeilijker om hier effectief een gebouw in te herkennen. De lijn waarop deze paalkuilen gelegen zijn, heeft dezelfde oriëntatie als het gebouw dat in 2017 werd opgegraven.

Fig. 7. Allesporenplan. Ovens: rood. Weg: blauw. As middenstaanders: groen. ARON bvba - Joris Steegmans.

Romeinse pottenbakkersoven Astidlaan, Tongeren

links